Thịt chó: Cuộc chiến toàn cầu hóa và văn hóa địa phương

Thịt chó: Cuộc chiến toàn cầu hóa và văn hóa địa phương

T hịt chó là một món ăn không thể thiếu trên bàn nhậu người Việt Nam, nó cũng là nguồn cảm hứng nhiều nhà văn và trong nhiều sách nghiên cứu về văn hóa của các học giả người Việt. Từ Bắc đến Nam ở đâu cũng có thể thấy các quán thịt chó, tại Bắc theo nghiên cứu Phạm Thị Thu Hiền thì Dương Nội như là “vương quốc thịt chó” về độ quy mô mạng lưới các quán thịt chó và phân phối thịt (Phạm Thị Thu Hiền, 2013). Tại miền Trung dưới góc độ Nhân học chính trị thì nhà nghiên cứu Nir Avieli tại địa bàn Hội An đã viết rằng vào năm 1999 tại Hội An chỉ có hai quán thịt chó, đến năm 2004 thì có hàng chục quán thịt chó tại đây, từ đó tác giả phân tích về việc ăn thịt chó như thể hiện quan điểm về chính trị, nam tính và quan niệm tôn giáo của cư dân địa phương tại đây (Avieli, 2012). Ở miền Nam nhất là tại Sài Gòn cũng có nhiều quán thịt chó được mở ra để phục vụ người sành ẩm thực tại nơi này.

Quán thịt chó tại Hà Nội

Nhưng trong trong vòng 5 năm trở lại đây khi mà mạng xã hội phát triển thì cuộc chiến nảy lửa trên Internet về tranh luận có nên ăn thịt chó hay không trở thành đề tài nóng trên các trang mạng, từ Facebook đến các diễn đàn và tờ báo lớn (Vietnamnet, 2013). Vậy nguyên nhân xảy ra những cuộc bút chiến trên Internet này từ đâu ra ? Chúng tôi nghĩ rằng nguyên nhân chính là do trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi mà các giá trị phương Tây trở thành giá trị phổ quát gây ảnh hưởng lên văn hóa bản địa ở Việt Nam. Nếu xem thịt chó là một thứ văn hóa địa phương do cộng đồng kiến tạo nên thì trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay thì thịt chó như là một nét ẩm thực rất riêng đang bị lên án bởi những chuẩn mực của phương Tây. Bài viết không cố gắng nhằm tìm hiểu nguồn gốc sâu xa của người Việt từ lúc nào ăn thịt chó mà chúng tôi muốn đặt trong một bối cảnh rộng hơn trong quá trình toàn cầu hóa khi mà nhiều quốc gia đồng văn văn hóa với Việt Nam cũng ăn thịt chó cũng đang đối chọi giữa văn hóa địa phương và văn hóa toàn cầu như thế nào ?

Người phương Tây không ăn thịt chó từ góc nhìn Nhân học

Người Mĩ xem chó là bạn của con người

Các nhà nhân học phương Tây đã tranh luận rất nhiều về cấm kị thức ăn của nhiều nền văn hóa. Loài chó cũng trở thành đề tài tranh luận học thuật của nhiều nhà nhân học, tiêu biểu nhất có thể kể đến quan điểm của hai người với hai quan điểm đối lập nhau là Marshall Sahlins và Marvin Harris. Đối với Marshall Sahlins (1930-) nhà nhân học người Mĩ ảnh hưởng thế kỷ XX, một người bị ảnh hưởng bởi Cấu trúc luận của Claude-Levi Strauss với việc lập luận rằng những giá trị mang tính biểu trưng trong tư duy của con người dẫn đến hành động của con người việc thực hành văn hóa, kể cả những điều cấm kỵ và kiêng cử. Sahlins viết rằng chó được người Mĩ cho lên ghế, lên giường, đặt tên như con người, chia sẻ thức ăn cùng với gia đình, xem con chó là một phần như con người. Người Mĩ ăn thịt chó chẳng khác nào ăn thịt đồng loại của mình vì thế họ không ăn thịt chó, còn heo và bò trở nên vô danh trong tư duy người Mĩ nên họ ăn chúng (Sahlins, 1991). Nhưng Marvin Harris (1927-2001) là một nhà nhân học Marxist, theo quan điểm Duy vật văn hóa của ông thì ông đã phê phán luận điểm này của Sahlins cho rằng chó người Mĩ không ăn vì nó có quá nhiều bất lợi để phát triển công nghiệp thịt ở Mĩ. Mà Harris lập luận thay vào đó công dụng loài chó tại Mĩ là trở thành một người bảo vệ đảm bảo an ninh và đồng hành của người. Vì thế Harris cho rằng việc chó trở thành nguồn thức ăn trong nhiều nền văn hóa bởi vì nền văn hóa đó thiếu protein, và thịt chó cung cấp protein rẻ hơn các loài vật khác (Harris, 2009). Dưới góc độ của hai nhà Nhân học này có thể xét rằng quan niệm ăn thịt chó trong bối cảnh của nhiều nước châu Á, có thể đặt giả thuyết rằng các nước châu Á trong quá trình lịch sử ở giai đoạn lịch sử nào đó thiếu protein hay việc ăn bổ sung giá trị khác, hoặc trong tư duy ẩn sâu của châu Á chỉ xem chó là một động vật giữ nhà chứ không xem là bạn.

Quyền lực văn hóa phương Tây trong bối cảnh Toàn cầu hóa

Vào thập niên 1980 một tờ báo ở Anh đã xuất bản tấm ảnh thủ tướng Margaret Thatcher tại Thành phố Baguio của Philippines. Bên cạnh bà là một gian hàng treo thịt chó trong chợ. Điều này đã làm công dân ở Anh phẫn nộ, thậm chí Quốc hội Anh đã thảo luận việc cắt giảm viện trợ cho Philippines nếu không cấm thịt chó. Dù tại đất nước này thịt chó là món thịt khá phổ biến. Philippines đã phải ban hành cấm thịt chó để xoa dịu dư luận phương Tây (Chase, 2002). Tại Châu Á thì Trung Quốc với lễ hội thịt chó tại Ngọc Lâm, Quảng Tây Trung Quốc rất lớn. Khi được truyền thông đưa tin trở thành một đề tài nóng tại các diễn đàn báo chí phương Tây. Nhiều nhà hoạt động quyền động vật đã lên án hành động này. Chính quyền địa phương thì tỏ ra bất bình về cách đưa tin báo chí truyền thông, cũng chẳng có lệnh cấm nào được bàn hành (BBC, 2017). Nhưng năm sau thì tại lễ hội này những người làm thịt đã nói rằng sẽ giết một cách nhân đạo hơn bằng việc đưa vào bên trong lò mổ chứ không công khai như trước. Vào Olympic Bắc Kinh 2008, chính phủ Trung Quốc đã ban hành luật cấm các cửa hàng thịt chó hoạt động trong suốt kỳ Olympic diễn ra (Wang, 2008). Hàn Quốc là một quốc gia tiêu thụ thịt chó. Trong khi Olympic mùa hè năm 1988 và World Cup 2002 thì chính phủ Hàn Quốc cũng đã ban luật cấm thịt chó làm xoa dịu khách du lịch và các nhà hoạt động về quyền động vật (Crabb, 1988; McElroy, 2002). Gần đây tại Olympic Mùa Đông 2018 thì chính phủ Hàn Quốc cũng vận động nhiều nhà hàng không phục vụ thịt chó, nhưng chủ nhà hàng vẫn phớt lờ (Sampathkumar, 2018). Hàn Quốc là một quốc gia có thể phân tích sâu hơn giữa áp lực toàn cầu hóa khi các chuẩn mực phương Tây lan rộng và Hàn Quốc đã đấu tranh nội địa thế nào về thịt chó.

Biểu tình chống việc ăn thịt chó tại Hàn Quốc

Đối với những nhà nghiên cứu về toàn cầu hóa thì quan điểm quen thuộc rằng sự đồng nhất văn hóa là quá trình tất yếu sẽ diễn ra do áp lực từ các chuẩn mực về phương Tây gây áp lực lên những nước có quá trình toàn cầu hóa nhanh chóng. Sự lan tỏa giá trị phương Tây đó thông qua các tổ chức quốc tế và phi chính phủ, như vậy theo quan điểm ấy cho rằng việc ăn thịt chó sẽ ngày cảm giảm đi do áp lực từ toàn cầu hóa. Nhưng trong bối cảnh Hàn Quốc thì sao ? Liệu việc ăn thịt chó có giảm đi ?

Thịt chó kiến tạo chủ nghĩa dân tộc tại Hàn Quốc

Trong suốt Olympic 1988 quả nhiên tại Hàn Quốc khi ban hành xuống lệnh cấm đã không thể tiêu thụ thịt chó suốt thời gian ấy. Nhưng sau khi hết kỳ Olympic xảy ra, chính phủ Hàn Quốc đã có một cuộc khảo sát có nên công nhận thịt chó như là một văn hóa quốc gia không, điều bất ngờ rằng là lượng tiêu thụ thịt chó đã tăng lên đáng kể. Khảo sát năm 1999 thấy rằng 1502 người được khảo sát thì 83% đã từng ăn thịt chó. Trong đó 34,7% nam giới đã thừa nhận ăn thịt chó tại cửa tiệm, riêng nữ thì có 25,6% ăn thịt chó tại nhà cùng với gia đình. Và hơn một nửa đồng ý về việc tiêu thụ thịt chó, xem thịt chó như là một phần văn hóa ẩm thực của một quốc gia, không phải là thứ để quốc gia khác chỉ trích (Ann, 2000).

Súp boshintang của Hàn Quốc làm từ thịt chó

World Cup 2002 những người biểu tình quyền lợi động vât cũng gây sức ép lên chính phủ Hàn Quốc. Nhưng lần này khác, thái độ của người dân và cả chính phủ có vẻ không còn mặn mà với việc chống thịt chó nữa. Chủ tịch FIFA lúc đó là Sepp Blatter cũng đã được nhận nhiều bức thư phản đối của những người về quyền động vật gửi thư phản đối về Hàn Quốc. Nhưng người trong chính phủ Hàn Quốc đã nói rằng FIFA không nên can thiệp vào việc này (BBC, 2001). Thậm chí ứng cử viên cho chiếc ghế Tổng thống là Moo-hyun Roh được công đoàn và những người ủng hộ văn hóa đã tuyên bố rằng thịt chó là một phần văn hóa dân tộc, không thể chỉ trích giá trị văn hóa có từ ngàn năm (Telegraph, 2001; Kim, 2007). Đồng chủ nhà là Nhật Bản năm đó cũng ủng hộ người Hàn Quốc nên gìn giữ riêng giá trị ẩm thực của dân tộc (Heo, 2001) . Mạng lưới bảo vệ động vật châu Á AAPN đã phải thú nhận rằng việc chống ăn thịt chó đã bị ảnh hưởng bởi việc phân biệt chủng tộc (Network, 2008). Từ việc bảo vệ thịt chó đã dấy lên chủ nghĩa dân tộc ở Hàn Quốc khi nhiều người dân tuyên bố sẽ bảo vệ bản sắc này của họ, xem hành động bảo vệ thịt chó là anh hùng vì chống lại sự xâm lăng văn hóa của chủ nghĩa đế quốc, và các cửa hàng liên kết lại với nhau tăng cường phục vụ thịt chó (Ann, 2000).

Theo nhà nhân học Kwang – Ok Kim thì người Hàn Quốc đã tạo ra diễn ngôn về chủ nghĩa dân tộc từ năm 1994 để bảo vệ thịt chó, thậm chí những người không thích thịt chó tại Hàn cũng ủng hộ về quan điểm văn hóa dân tộc khi thấy rằng cần phải tôn trọng văn hóa địa phương và đây là một sự “kiêu ngạo” của văn hoá Tây phương luôn xem họ là trung tâm và loại bỏ các giá trị văn hóa khác (Ann, 2000; Oh & Jackson, 2011). Thịt chó đã dấy lên một câu hỏi quan trọng hơn trong cơn lốc của toàn cầu hóa vậy bản sắc dân tộc được định hình như thế nào vào thời điểm này ?

Thịt chó trong bối cảnh toàn cầu hóa ở Việt Nam

Tại Việt Nam bản thân chúng tôi ghi nhận rằng trong vòng 5 năm qua cùng sự phát triển mạng xã hội đồng thời các chiến dịch bảo vệ động vật (nuôi) nhất là chó, mèo diễn ra sôi động qua các kênh mạng xã hội từ blog đến Facebook và sự hậu thuận của báo chí truyền thông mạng. Nhưng vẫn chưa ghi nhận được những áp lực từ các tổ chức phi chính phủ và các nhóm hội bảo vệ động vật gây áp lực lên chính phủ Việt Nam, khiến chính phủ phải ban hành chinh sách cấm thịt chó như một số quốc gia khác. Nhưng các cuộc tranh luận trên mạng luôn diễn ra sôi nổi từ vụ nhà văn Huyền Chip nêu quan điểm ủng hộ thịt chó và sự chỉ trích của hội nhóm yêu động vật (Anh, 2014). Đến việc người lao động Việt ở Đài Loan trộm chó làm thịt bị bắt đã dấy lên tranh luận về chủ nghĩa dân tộc liên quan thể diện dân tộc (RFA, 2013). Nhất là khi các clip quay về việc người dân đánh hội đồng những kẻ trộm chó đã dấy lên cuộc tranh luận trên mạng về việc ăn thịt chó chính là tiếp tay cho kẻ trộm chó (VnExpress), câu hỏi khác được đặt ra xoay quanh có nên làm trang trại nuôi chó thịt lớn như Hàn Quốc để cung cấp thịt chó(Đ.Nghĩa, 2013; Hưng, 2013). Dù cũng có các bài báo ở Việt Nam bảo vệ văn hóa địa phương là thịt chó hay nhiều trang báo phương Tây nói về thịt chó ở Việt Nam (Hodal, 2013; Ngọc, 2013; Thông, 2013). Nhưng tựu lại vẫn chưa thật sự ảnh hưởng đến chính phủ, hay cuộc khảo sát nào trên quy mô lớn thống kê người ăn thịt chó. Điều này cũng nhận thấy rằng Việt Nam cũng đang phải đối chọi giá trị phổ quát của phương Tây nhưng khác với Hàn Quốc là động thái mang tính thực tế bằng các cuộc biểu tình về thịt chó và phản đối công khai. Riêng tại Việt Nam vẫn chỉ là cuộc bàn luận trên mạng và ảnh hưởng vẫn chưa mạnh.

Câu hỏi cuối cùng được đặt ra, người Việt Nam sẽ xem thịt chó như là một phần văn hóa vùng miền tại Việt Nam, hay chấp nhận giá trị phổ quát của phương Tây, khi phương Tây xem những giá trị của họ mới là “văn minh” ?

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

Ann, Y. (2000). Korean’s recognition on edibility of dog meat. Korean journal of food and nutrition, 13, 365-371.

Avieli, N. (2012). Dog meat politics in a Vietnamese town. Ethnology: An International Journal of Cultural and Social Anthropology, 50(1), 59-78.

BBC. (2001). S. Korea dog meat row deepens. BBC News http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1651543.stm

BBC. (2017). Yulin dog meat festival begins despite rumours of ban. BBC News. http://www.bbc.com/news/world-asia-china-40337327

Crabb, R. (1988). Olympic athletes asked to help end slaughter of dogs, cats for food in South Korea.

Chase, A. (2002). Strange Foods.

Đ.Nghĩa. (2013). Xây trang trại nuôi chó thịt để dẹp nạn cẩu tặc. VnExpress.  https://vnexpress.net/tin-tuc/cong-dong/xay-trang-trai-nuoi-cho-thit-de-dep-nan-cau-tac-2833919.html

Harris, M. (2009). Food and evolution: Toward a theory of human food habits: Temple University Press.

Heo, Y.-S. (2001, 30 November). It’s their destiny, ‘updates’. Korea Times.

Hodal, K. (2013). How eating dog became big business in Vietnam. TheGuardian. https://www.theguardian.com/world/2013/sep/27/eating-dog-vietnam-thailand-kate-hodal

Hồng, Ngọc. (2013). Chó và văn hóa, thịt chó và thời đại. Vietnamnet. http://vietnamnet.vn/vn/tuanvietnam/cho-va-van-hoa-thit-cho-va-thoi-dai-129463.html

Kim, R. E. (2007). Dog meat in Korea: A socio-legal challenge. Animal L., 14, 201.

Mai, Anh. (2014). Huyền Chip gây sóng gió khi bàn chuyện ăn thịt chó. VnExpress. https://vnexpress.net/tin-tuc/cong-dong/huyen-chip-gay-song-gio-khi-ban-chuyen-an-thit-cho-2977699.html.

McElroy, D. (2002). Korean outrage as West tries to use World Cup to ban dog eating. Telegraph.

Network), A. A. A. P. (2008). Food dogs. AAPN (Asian Animal Protection Network). Retrieved from http://www.aapn.org/fooddogs.html

Oh, M., & Jackson, J. (2011). Animal rights vs. cultural rights: Exploring the dog meat debate in South Korea from a world polity perspective. Journal of Intercultural Studies, 32(1), 31-56.

Phạm Thị Thu, Hằng. (2013). Thịt chó trong văn hoá ẩm thực của người Việt–Nghiên cứu trường hợp phường Dương Nội, quận Hà Đông, Hà Nội. Luận văn Trường Đại học Khoa học Xã Hội và Nhân văn,

RFA. (2013). Bắt Trộm Chó Ăn Thịt – Lao Động Việt Nam Quỳ Gối Chuộc Tội Ở Đài Loan. RFA Việt Nam.  http://www.rfavietnam.com/node/1576

Sahlins, M. (1991). La pensée bourgeoise. Rethinking Popular Culture: Contempory Perspectives in Cultural Studies, 278.

Sampathkumar, M. (2018). Winter Olympics 2018: Pyeongchang restaurants refuse to stop serving dog meat. Independent.  http://www.independent.co.uk/sport/olympics/winter-olympics/winter-olympics-2018-pyeongchang-restaurants-dog-meat-refuse-stop-serving-customers-south-korea-food-a8202961.html

Trần, Hưng. (2013). Mở trang trại nuôi chó thịt cầm chắc thua lỗ. VnExpress.  https://vnexpress.net/tin-tuc/cong-dong/mo-trang-trai-nuoi-cho-thit-cam-chac-thua-lo-2835357.html

Telegraph. (2001, 20-12). We’ll carry on eating dogs. Telegraph.

Trần Quốc Minh, Thông. (2013). Tự hào vì nét văn hóa “ăn thịt chó” của người Việt. http://vietnamnet.vn/vn/doi-song/tu-hao-vi-net-van-hoa-an-thit-cho-cua-nguoi-viet-116348.html

Vietnamnet. (2013). Toàn cảnh cuộc tranh cãi nảy lửa về ăn thịt chó. Vietnamnet. http://vietnamnet.vn/vn/doi-song/toan-canh-cuoc-tranh-cai-nay-lua-ve-an-thit-cho-116732.html

VnExpress. Nạn trộm chó. VnExpress. https://vnexpress.net/nan-trom-cho/topic-16976.html

Wang, Z. (2008). Restaurants told  to  take dog meat off menus. China Daily. http://www.chinadaily.com.cn/olympics/2008-07/12/content_6839872.htm

 

 

Lĩnh vực quan tâm Nhân học đô thị, Nhân học biểu tượng.

Hưng Thịnh

Lĩnh vực quan tâm Nhân học đô thị, Nhân học biểu tượng.