Sự khác biệt cơ bản trong đám tang thiêu khô của Chăm Ahier ở Ninh Thuận hiện nay

Trong nghi lễ vòng đời của con người thì tang ma được xếp vào loại nghi lễ cuối cùng hoặc gần cuối trong cuộc đời của một con người tùy theo mỗi tộc người. Riêng đối với người  Chăm Ahier[1] thì tang ma được xếp vào loại gần cuối (trước lễ nhập kut – lễ cuối cùng trong chu kỳ vòng đời của người chăm Ahier), nên được người Chăm rất coi trọng trong việc thực hiện tang ma ở đây là đám tang hay nói chính xác là đám tang thiêu khô. Vậy đám tang thiêu khô là gì? Theo tôi thì đám tang thiêu khô của người Chăm Ahier là đám tang được tiến hành sau một khoảng thời gian thường là ba năm kể từ khi người đó chết đi, thì gia đình mới đào lên để làm để tiến hành các nghi lễ sau đó hỏa thiêu hài cốt và lấy chín mảnh xương trán để sau này làm lễ nhập kut – nghi lễ kết lại một vòng đời con người và thường chỉ có thường dân và các chức sắc giân dân mới làm đám tang thiêu khô. Còn đối với các chức sắc Baseih[2] thì chỉ được làm hỏa thiêu tươi (?). Tổng quan thì người Chăm Ahier chia đám tang thiêu khô của mình thành ba loại như sau:

  • Đám tang có bốn ông chức sắc Baseih làm chủ lễ.
  • Đám tang khô có hai ông chức sắc Baseih làm chủ lễ.
  • Đám tang có một ông chức sắc Baseih làm chủ lễ.

Trong ba loại đám tang thiêu khô trên có hai loại được xếp vào loại đám tang lớn nhất và làm đầy đủ các nghi lễ trong bốn quy định: ngày thứ nhất “ngày cho ăn”, ngày thứ hai “ngày nghỉ”, ngày thứ ba “lễ chém cây”, ngày thứ tư ngày là ngày cuối cùng làm “lễ hỏa tang” đó là đám tang thiêu khô có bốn và hai ông chức sắc Baseih làm chủ lễ. Dù được thực hiện đầy đủ các nghi lễ và người chết phải có độ tuổi từ 16 trở lên không thuộc tầng lớp chức sắc Baseih. Những vẫn có một số điểm khác biết cần lưu ý:

  • Thứ nhất số lượng chủ lễ trong mỗi đám tang: chính số lượng chủ lễ lại phản ánh địa vị và tầng lớp của người quá cố, chủ nhà hay dòng họ đó trong xã hội của người Chăm Ahier lúc quá khứ mà hiện giờ hiện giờ người Chăm Ahier vẫn còn coi trọng. Những đám tang nào mà có bốn ông chức sắc Baseih làm chủ lễ thì được gọi là đám tang lớn nhất, tổng cộng có sáu ông chức sắc Baseih làm chủ lễ trong đó có bốn ông chức sắc Baseih là chủ lễ chính: Baseih pahuak (thầy làm lễ đại liệm) là ông chủ lễ quan trọng nhất của mỗi đám tang luôn tức trực xuyên suốt trong 4 ngày của đám tang, Baseih ralang (thầy tạo hình hài), Baseih seng (thầy thổi tù và) và cuối cùng là Baseih hagar (thầy trống). Còn hai ông chức sắc Baseih làm chủ lễ phụ chỉ làm lễ duy nhất trong ngày thứ ba của đám tang hay gọi là lễ chém cây gồm: Baseih Ragei phun và Ragei hajung đảm nhận nhiệm vụ làm lễ thông báo đến các vị thần để được chặt cây gỗ mang về làm kiệu cho người quá cố. Nhưng ở đám tang hai ông chức sắc Baseih làm chủ lễ thì các nghi lễ có phần tính đơn giản hơn so với đám tang bốn ông chức sắc Baseih vì thế chỉ có bốn ông sức sắc Baseih chủ lễ. Trong đó có hai ông chủ lễ chính: Baseih pahuak (thầy làm lễ đại liệm), Baseih ralang (thầy tạo hình hài) và không có hai ông chức sắc Baseih hagar (thầy đánh trống) và Baseih Seng (thầy đánh thổi tù và). Còn hai ông chức sắc Baseih phụ lễ thì giống nhứ đám tang lớn có Baseih Ragei phun và Ragei hajung.
  • Điểm khác biệt thứ hai mà không kém quan trọng ở đám hai loại đám tang thiêu khô trên chính là số lượng đàn kanyi[3]: ở đám tang có bốn chức sắc Baseih thì bất buộc phải có đủ bốn cây đàn kanyi còn người kéo đàn kanyi thì không bất buộc phải đủ bốn ông nhưng ít nhất hai ông trở lên. Số đàn kanyi còn lại thì để gần bàn tổ nơi diễn ra lễ hát sướng còn đối với đám tang thiêu khô có hai ông chức Baseih thì chỉ có hai cây đàn kanyi do số lượng đàn kanyi ít nên phải đủ hai nghệ nhân. Cũng là dấu hiệu của sự phân biệt giai cấp của xã hội người Chăm Ahier trong quá khứ mà con cháu của tộc người này còn duy trì đến ngày nay.
  • Thứ ba số lượng cột chính của nhà lễ ông Hăng, nhà lễ này nằm hướng đông hay phái bên tay trái của nhà lễ chính. Nết kiến trúc khá đơn giản mặt nhà lễ quay về hướng tây và chỉ có một mái. Đối với đam tang có bốn ông chức sắc Baseih làm chủ lễ thì có bốn cây cột trong đó có ba cây cột chính, thân cột to và đẹp hơn so với cây cột giả còn lại. Nhưng ở đám tang có hai ông chức sắc Baseih làm chủ lễ thì nhà lễ của ông Hăng chỉ có ba cây cột chính.
  • Thư tư các lễ ở này thứ ba của đám tang thiêu khô thức là ngày làm lễ chém cây người Chăm ngọi là tak kayau: ở đám tang thiêu khô có bốn ông chức sắc Baseih thì lễ chếm cây “tak kayau” để làm kiệu đưa thì hài cốt lên dàng hỏa thiêu và cũng là con thuyền để cho người cố qua bên kia sông của địa ngục về đoàn tụ với ông bà tổ tiên ở thế giớ bên kia. Lễ mất đầu từ buổi sáng đến khi xong lễ. Trong khi đó đám tang có hai ông chức sắc Baseih làm chủ lễ thì lễ chém cây chỉ được diễn ra vào buổi chiều sau khi các chức sắc Baseih dùng buổi cơm trưa xong.

Tuy cùng là một lễ tang ma nhưng người Chăm Ahier lại phân chia ra các loại với những quy định tổ chức cụ thể trong việc tiến hành làm lễ mà hiện nay tộc người này đang duy trì. Nhầm mục đích duy trì đạo Balamon trong cộng đồng của mình cũng như là sự phản ánh về địa vị, tầng lớp của gia đình, của dòng họ mình trong quá khứ.

Đổng Đại Xuân Hoài 

 

Tài liệu tham khảo:

  1. Phan Quốc Anh. (2006). Nghi lễ vòng đời của người Chăm Ahiêr ở Ninh Thuận. Hà Nội: Nxb Văn hóa dân tộc.
  2. Quảng Văn Đại. Bước đầu tìm hiểu văn hóa phong tục của người Chăm Ninh Thuận (bản thảo).
  3. Sử Văn Ngọc. (2015). Lễ nghi cuộc đời của người Chăm Ahiér (tập II và III). Hà Nội: Nxb Khoa học xã hội.
  4. Các chuyến đi điền dã.

Chú thích:

[1]  Chăm Ahier là cộng đồng người Chăm hưởng đạo Balamon hay còn gọi là Chăm Balamon.

[2] Chức sắc Baseih là tầng lớp cao nhất của xã hội Chăm Ahier là ngươi tổ chức các ghi lễ liên quan đến các vị thần và người quá cố.

[3] Đàn Kanyi là đàn thuộc bộ dây có 2 dây đàn và dùng cây cung đẻ kéo.

Lĩnh vực quan tâm Nhân học đô thị, Nhân học biểu tượng.