Quy tắc đạo đức của các lao động tình dục nữ Trung Quốc

Một nhà nghiên cứu đã dấn mình vào “hội chị em” của mại dâm nữ Trung Quốc và bước ra với một nhận thức sâu sắc hơn về những điều luật vận hành bên trong nó.

Những lao động tình dục trong ngành mại dâm đã nói giảm những nguy cơ của việc kiếm tiền trong ngành này nhằm bảo vệ sự an toàn và những mối quan tâm quan trọng của những lao động khác. Ảnh: Frederic J. Brown/AFP/Getty Images

Vào một chiều oi bức của tháng 7 năm 2008, tôi ngồi với Li[1], một lao động tình dục nữ 27 tuổi, trong một căn phóng bé tẹo ở khu đèn đỏ thuộc thành phố Hải Khẩu[2], thủ phủ của tỉnh Hải Nam (Trung Quốc). Dán đầy trên bốn bức tường bê tông là các tấm áp phích rực rỡ của những ngôi sao nhạc pop Trung Quốc và ảnh gợi tình của những cặp đôi người da trắng. Khi tôi và Li đang tán gẫu về cuộc sống của Li, thì bất chợt Zhang xông vào phòng, gương mặt đầy hoảng sợ, bảo rằng cô phải trốn “chị” Hong của cô. Hong vô phòng Li vài phút sau đó và bắt đầu đánh Zhang túi bụi cho đến khi cô ấy ngã xuống sàn. Một phút sau tú bà của họ xuất hiện và hét lên: “Vả vào mồm nó! Vả vào mồm nó!” Tôi hoảng hốt hỏi chuyện gì đang diễn ra, nhưng không một ai quan tâm đến câu hỏi của tôi. Li ngồi đó im lặng, không nói lời nào.

Tôi thật sự đã bị sốc bởi khoảnh khắc bạo lực đó, khi nó diễn ra trong một cộng đồng “chị em” mà có vẻ chừng thân thiện. Là một nhà nghiên cứu về điền dã dân tộc học (ethnographic fieldwork), tôi đã có sáu tháng phỏng vấn các phụ nữ sống trong những khu đèn đỏ khắp Hải Khẩu. Tôi có mặt ở đó để nghiên cứu các lao động tình dục nữ (xiaojie, hay là “quý cô” hay “tiểu thư”) cho chương trình tiến sỹ của tôi ở Đại học Stanford.  Mặc dù tôi đang trong độ tuổi 30, nhờ đó tôi có được một sự bảo vệ tương đối, thì tôi vẫn rất ngờ nghệch trước cuộc sống của các lao động tình dục nữ. Trong khi việc Hong tấn công Zhang không làm tôi mảy may bận tâm về sự an toàn của bản thân, thì với tôi sự việc này thật khó hiểu và quá rối rắm. Chuyện gì đang diễn ra?

Dẫu cho nhiều người nghĩ rằng cuộc sống của các lao động tình dục nữ là không đứng đắng và sai trái thì thông qua quá trình nghiên cứu các lao động tình dục Trung Quốc, tôi nhận ra rằng những người lao động này có riêng hẳn một quy tắc đạo đức (moral code) khắt khe. Vì làm việc trong một ngành kinh doanh bất hợp pháp và đầy rủi ro, họ phải lập một bộ điều luật đạo đức để đảm bảo bản thân họ an toàn và thành công. Đôi khi việc vi phạm các quy tắc đó có thể dẫn tới việc bị một trận đòn như Zhang. Nhưng quy tắc xã hội (social rule) cũng khuyến khích phụ nữ hình thành một mạng lưới lòng tin, một mạng lưới mà cuối cùng bao gồm cả tôi và cuộc nghiên cứu này.

Từ khi thực hiện các cải cách kinh tế vào cuối những năm 1970, Trung Quốc đã chứng kiến một sự bùng nổ trong kinh tế thị trường và dòng người di cư từ nông thôn lên đô thị mà có thể được xem là dòng chảy lao động lớn nhất trong lịch sử loài người. Những bất bình đẳng giữa nông thôn và thành thị trong vài thập niên vừa qua là nguyên nhân khiến cho khoảng 120 – 250 triệu nông dân nghèo từ các vùng quê Trung Quốc lên thành phố tìm việc làm, và khiến một số lượng lớn phụ nữ nhập cư trở thành lao động tình dục. Ước lượng có khoảng 4 – 10 triệu phụ nữ đang lao động trong ngành mại dâm ở Trung Quốc, và nhiều chuyên gia cho rằng phần lớn những phụ nữ này là người nhập cư nghèo khổ. Lao động tình dục ở Trung Quốc cơ bản là bất hợp pháp, nhưng ngành công nghiệp tình dục đang phát triển dữ dội.

Thành phố cảng Hải Khẩu nằm  ở phía bắc Hải Nam, tỉnh cực nam của Trung Quốc. Ảnh: Yeon Jung Yu/TerraMetrics, Inc.

Tôi được sinh ra và lớn lên ở Hàn Quốc, một đất nước thường xuyên có những báo cáo về bất bình đẳng giới, và chính sự giáo dục phân biệt giới mà tôi từng phải nhận đã thúc đẩy mối quan tâm của tôi đối với các nghiên cứu về phụ nữ. Khi tôi kết hợp mối quan tâm này với nghề nghiệp là một nhà nhân học, tôi càng hiếu kỳ cuộc sống của những lao động tình dục nữ ở Trung Quốc. Các nghiên cứu trước đây phần lớn tập trung vào mối quan hệ giữa lao động tình dục nữ với khách hàng, vào những thứ như hiện trạng của các bệnh nhiễm trùng qua đường tình dục. Nhưng tôi muốn hiểu nhiều hơn về các mối quan hệ xã hội của lao động tình dục nữ: Họ có bị cô lập và bị gạt sang bên lề xã hội không? Mạng lưới của họ trông như thế nào? Tại sao họ lại làm công việc họ đang làm?

Vào cuối tháng 8 năm 2006, tôi bắt đầu hành trình 26 tháng để trả lời những câu hỏi trên. Tôi cố gắng tiến hành nghiên cứu trong ba tháng ở Thượng Hải và ba tháng ở Bắc Kinh, nhưng chính quyền ở cả hai thành phố này đều không mấy tin tưởng vào các hoạt động của nghiên cứu viên ngoại quốc. Bên cạnh đó, Olympics Mùa hè năm 2008 đã biến Bắc Kinh thành nơi tập trung của mọi sự chú ý và điều đó gây khó khăn cho công tác của tôi (thậm chí cả ở Thượng Hải, khi mà thành phố này là một “bộ mặt” khác của Trung Quốc). Cuối cùng, một phóng viên chuyên viết về lao động tình dục nữ đã dẫn tôi đến đảo Hải Nam, một địa điểm du lịch nổi tiếng được biết với cái tên “Hawaii của Trung Quốc” vì có những phong cảnh tuyệt đẹp, và tôi quyết định thực hiện điền dã dân tộc học ở đây.

Ngay từ khởi đầu của cuộc nghiên cứu, tôi đã bị sốc văn hóa. Từ sớm, trước khi tôi gặp những người tham gia chính trong nghiên cứu của mình, hai người cung cấp thông tin (một phóng viên và một nhân viên công tác sức khỏe cộng đồng) đã tỏ ra lo lắng cho sự thiếu kiến thức và kinh nghiệm của tôi. Họ đã dạy tôi một số từ lóng mang ý thẳng thừng, như “thủ dâm” (da feiji) và “làm tình” (da pao), để nhờ đó tôi có thể dễ dàng hòa nhập.

Nhưng hóa ra chính sự thiếu kinh nghiệm đã đem lại lợi thế cho tôi. Các lao động tình dục tôi làm việc cùng nhìn thấy mối quan tâm rất ngây ngô của tôi, và điều đó tạo sự đồng cảm trong họ; nó làm họ có cảm giác muốn giúp đỡ tôi, bảo vệ tôi dưới đôi cánh của họ, và cho tôi được phép tiếp cận nhiều hơn và có thêm nhiều thời gian hòa nhập vào cộng đồng của họ. Kết cục, tôi đã trò chuyện với hơn 400 lao động tình dục xuất thân từ nhiều thành phần và thường xuyên giữ liên lạc với hơn 40 phụ nữ. Tôi cũng hình thành những mối quan hệ thân thiết với vài phụ nữ tôi sống cùng trong một khu căn hộ phức tạp ở Hải Khẩu.

Mỗi người trong số những phụ nữ này có vài khách hàng quen và có khoảng 10 khách hàng không cố định trong ngày làm việc, tùy vào mùa và “may mắn” của họ. Một số người có dạng khách hàng “cha nuôi” phong lưu (laotou, hay “bạn già”), những người này trả họ một khoảng thù lao hàng tháng và cho họ nhiều loại quà tặng cũng như tiền để trả tiền thuê phòng ở. Cũng có một số phụ nữ có bạn trai, họ ở bên cạnh những người đàn ông này vì tình yêu hơn là vì tiền. Một số phụ nữ đã kết hôn (và, trong nhiều trường hợp, đã ly thân) hay đã ly dị. Trung bình, họ làm việc 20 ngày một tháng và dành nhiều thời gian để giao tiếp, du lịch, và thăm nhà của nhau. Tới mùa vụ, một số người sẽ trở về quê phụ giúp gia đình chuyện đồng áng.

Phần lớn những người tham gia trong nghiên cứu của tôi đều xuất thân từ bối cảnh xã hội- kinh tế thấp, và học vấn của họ là từ tiểu học đến tốt nghiệp cấp 3. Nhưng dù cho hạn chế về mặt học vấn, những người phụ nữ này vẫn có thu nhập bền vững. Trung bình, số tiền họ kiếm được gấp 2-3 lần so với những người tốt nghiệp đại học sống cùng vùng. Nếu nhìn theo hướng này thì lao động tình dục ở Trung Quốc không phải là công việc “làm tình để tồn tại” (survival sex). Nhưng họ cũng sống với các nguy cơ thường trực: bệnh tật, mang thai, và bị bắt giam. Khi buộc phải dừng làm việc (ví dụ, khi họ cần phải đi phá thai hay đi chữa trị những bệnh nhiễm trùng lây qua đường tình dục), lúc đó họ sẽ chọn phương án sống tại nơi làm việc, ví dụ như nhà chứa (thường được ám chỉ qua từ falang, hay “tiệm làm tóc”), và mỗi phòng làm việc này chỉ được ngăn với nhau bằng những tấm vách mỏng.

Mặc cho những khác biệt giữa chúng tôi, những người tham gia vào nghiên cứu đều xem tôi như là “chị em” (jiemei) của họ, giúp tôi hiểu hơn về thế giới của họ, và chia sẻ với tôi các cảm nhận và suy nghĩ thường ngày của họ. Họ không thể hình dung được việc tôi đã luôn là sinh viên, không hề có một trải nghiệm công việc đáng kể nào, và việc tôi hầu như lơ là về cái mà họ gọi là “xã hội” (shehui). Vì tôi không có nhiều kinh nghiệm, tôi được xếp vào bậc thấp trong cấp bậc “chị em”, dưới những lao động tình dục nữ dưới 25 tuổi. Nhiều phụ nữ đang trong độ tuổi 30 ở cấp tú bà hay lao động tình dục có kinh nghiệm thì được gọi là “chị” (jie); và tôi phải thể hiện sự tôn trọng đối với kinh nghiệm của họ bằng cách gọi họ là “chị”, kể cả khi một vài người nhỏ hơn tôi. Sự thiếu kinh nghiệm và hiểu biết của tôi giúp họ mở lòng với tôi. Họ bật cười trước những câu hỏi ngốc nghếch của tôi, như khi tôi hỏi họ có yêu những người khách quen của họ không (họ cho rằng tất cả những gì họ làm chỉ là một công việc và không liên quan gì đến cảm xúc lãng mạn) hay liệu những “câu chuyện chính thức” họ kể với khách hàng và người ngoài có là sự thật, và họ rất nhiệt tình chỉ bảo tôi.

Họ còn chủ động cho tôi những lời khuyên đầy thiện chí về cuộc sống. Họ nghĩ rằng chồng tôi đang sống ở Mỹ thế nào cũng sẽ dan díu với người khác, khi mà hai chúng tôi đã sống xa nhau một thời gian dài. Không ngừng tìm kiếm phụ nữ mới là “bản chất” của đàn ông, và mọi đàn ông thì đều “như thế” cả, những phụ nữ tôi thân thiết cho rằng tôi nên chú ý tình huống của bản thân nhiều hơn bằng cách bảo vệ tài chính và nâng cao sự hấp dẫn giới tính, tức là quan tâm đến vẻ ngoài hơn và ăn mặc khêu gợi hơn. Rốt cục, họ tặng tôi đủ loại đồ lót sặc sỡ và gợi tình (nhưng cực kỳ không thoải mái).

Nhiều lao động tình dục Trung Quốc đến từ những vùng nông thôn vô cùng nghèo khổ. Ảnh: Yeon Jung Yu

Những phụ nữ này phần lớn đến từ những vùng quê nghèo khổ, và họ xem lao động tình dục là lựa chọn tốt nhất đối với hoàn cảnh của họ. Phải nói rằng họ không nghĩ đó là công việc tốt. Đôi khi họ tế nhị hỏi thăm xem tình trạng tài chính của tôi có ổn định không, và sẵn sàng giới thiệu tôi với nhà chứa hay những khách quen của họ nếu tôi cần tiền gấp và nhiều. Khi tôi đảm bảo với họ rằng tôi không cần vì tôi có quỹ nghiên cứu, tất cả những phụ nữ này đều khuyên tôi tránh xa công việc lao động tình dục.

Những phụ nữ thường bắt đầu công việc này, và không dừng lại, xem đó là cách hoàn thành nghĩa vụ đạo đức hỗ trợ gia đình. Theo truyền thống, con gái Trung Quốc thường xuyên được kỳ vọng là phải có đóng góp đáng kể cho gia đình trước khi lấy chồng, và nhiều hơn bình thường nếu gia đình đang cần tiền. Phần đông các lao động tình dục nữ tôi gặp trong khi điền dã liên tục chịu sức ép phải cung cấp tài chính đều đặn và đáng kể cho gia đình. Những phụ nữ này luôn gửi đủ tiền về cho người nhà xây nhà, mua vật dụng (như xe cộ, nội thất, hay điện thoại), và kiếm đủ tiền cho sinh hoạt thường nhật cũng như học vấn của họ. Những người đã kết hôn cũng làm y như vậy cho gia đình và cho những đứa con họ phải để lại nơi quê nhà.

Nhà chứa này nằm ở một quận đèn đỏ thuộc Hải Khẩu, là một trong những nơi làm việc của những người tham gia chính trong nghiên cứu của tác giả. Ảnh: Yeon Jung Yu

Có những khi tôi đang quan sát những người tham gia nghiên cứu lúc họ đang ở “tiệm làm tóc” hay “hiệu mát-xa”, thì một số người khách chọn tôi phục vụ họ, và những người “chị em” của tôi sẽ nói với những người khách đó là tôi “không làm việc mát-xa” (bu an) và hãy chọn người khác. Tôi đã chọn ăn mặc sao cho thật giản dị (quần jean, kính đen, áo thun, đôi xăng-đăn, ba lô), một chiến lược tôi đã thận trọng suy tính nhằm báo hiệu rằng tôi không phải là lao động tình dục. Tự thấy kỳ lạ khi có những người khách chọn mình, tôi đã hỏi các “chị em” và một người giải thích: “Ăn táo có vị khác, ăn chuối có vị khác, mà ăn thơm cũng có vị khác. Nhiều người thích ăn táo và chuối. Bảo là cô thích ăn táo và chuối, nhưng mà cô đâu thể ngày nào cũng ăn táo với chuối được! Có những khi cô sẽ cần đổi khẩu vị. Nên hãy nói cô chính là thơm.”

Một lần khác, khi tôi đang đi cùng với vài người đi thăm “chị em” của họ ở những nhà chứa vùng quê, một gã ma cô và cũng là chủ một “hiệu mát-xa” trong vùng đã nhầm tôi là lao động tình dục (vì tôi đi cùng với các lao động tình dục) và theo tôi đến tận nhà chứa (“tiệm làm tóc”), nơi các “chị em” tôi đang chơi bài. Khi gã tiếp cận tôi, tất cả “chị em” cùng bà chủ cố gắng đuổi gã đi và nói với gã là tôi không phải là lao động tình dục. Gã ta không tin và dùng ngón cái chạm vào chân trần của tôi, nói: “Thôi nào!” Xia, một lao động tình dục 23 tuổi, nhanh chóng túm lại chân tôi, ngồi lên đó và la hét gã cút đi. Với tôi, khoảnh khắc đó thật bất ngờ và xúc động, đó là vì Xia rất nhút nhát và đã từ chối tham gia vào cuộc phỏng vấn của tôi.

Trong nghiên cứu dân tộc học của mình, tôi thấy được rằng mối quan hệ giữa những người lao động nữ trong ngành mại dâm tình dục chỉ là tạm thời, nguyên do là vì những phụ nữ này có sự di động xã hội cao và ngành công nghiệp lao động tình dục không có sự bền vững. Tuy thế, mối quan hệ giữa họ vẫn bền chặt và thường xuyên được bảo vệ. Mối quan hệ đó có những biên giới, buộc các thành viên phải tuân theo một bộ nghĩa vụ đạo đức khắt khe.

Khi những lao động tình dục nữ cần tiền gấp vì một lý do nào đó thật sự có lý như mua thực phẩm, đi phá thai hay trả tiền thuê phòng, thì các “chị em” được mong đợi là phải đưa tay ra giúp đỡ. Dù vậy, người mượn tiền phải nhanh chóng trả lại, không được phép chậm trễ. Những người phụ nữ này dùng từ “hào phóng” (dafang) để khen ngợi những “chị em tốt” và “bủn xỉn” (xiaoqi) để chê trách những người keo kiệt. Một người được xem là “chị em” tốt là người không cướp đàn ông của người khác, đặc biệt là những đàn ông là khách hàng hào phóng hay người bạn trai mà người kia thật sự có tình cảm nghiêm túc. Mặc dù những người phụ nữ này sử dụng tình dục làm vốn buôn bán, nhưng cộng đồng của họ không khuyến khích quan hệ tình dục trừ khi nó có mục đích rõ ràng: đó là lợi ích vật chất (material gain) hoặc một mối quan hệ thật sự có ý nghĩa. Ví dụ, cộng đồng có xu hướng giữ khoảng cách với những phụ nữ thường xuyên hưởng thụ tình một đêm. Bên cạnh đó, cộng đồng cũng có nghĩa vụ nghiêm ngặt trong việc nói dối để bảo vệ các thành viên. Khi những người khách tỏ ra nghi ngờ công việc của những người lao động này và ép họ phải nói sự thật, thì các “chị em” có nghĩa vụ giúp họ tìm lời bào chữa và tìm cách đánh tan nghi ngờ của người khách.

Zhang, người đã được tôi đề cập ở đầu bài, đã vi phạm những quy tắc trên. Sau hôm Zhang bị đánh, tôi biết được nguyên nhân trận đòn của cô. Zhang đã lan truyền tin đồn về việc Hong từng ly hôn và có một đứa con gái 5 tuổi. Tin đồn này sẽ gây ra nhiều rắc rối nếu người bạn trai Wang của Hong, người mà cô thực sự có tình cảm nghiêm túc, phát hiện những khía cạnh khác của cuộc đời cô (anh ta không biết một chút gì về việc Hong đã từng có một cuộc hôn nhân và là lao động tình dục nữ). Cặp đôi sắp đính hôn. Các “chị em” nghĩ Hong khá may mắn khi mà Wang xuất thân từ một gia đình giàu có trong thành phố. Mọi người, trừ Zhang, đánh Zhang bầm tím cả người, bảo đó là hình phạt thể xác công bằng và thích đáng.

Các lao động tình dục Trung Quốc thường xuyên bị cảnh sát vây bắt. Ảnh: CQWB/Imaginechina/Associated Press 

Tại sao họ lại có niềm tin này? Là vì bản chất lao động tình dục là công việc không có sự đảm bảo: Những phụ nữ này phải chịu sự kỳ thị, bị xử phạt pháp lý, bạo lực và những bệnh nhiễm trùng qua đường tình dục. Để có thể sống sót và thành công, những người phụ nữ kém ưu thế này phải tạo được một lòng tin không thể lay chuyển giữa nhau. Và để duy trì được một lòng tin như vậy trong cộng đồng, những ai vi phạm lòng tin đó phải bị trừng phạt thật nghiêm khắc. Đó là lý do tại sao những người vi phạm quy tắc đạo đức bị kỷ luật bằng sự hành hạ về mặt ngôn từ và thể xác và/hoặc bị đuổi khỏi cộng đồng.

Quy tắc đạo đức của những lao động tình dục này đầy những trái ngược: Họ làm một công việc nằm ngoài luật pháp nhưng nằm trong chuẩn mực văn hóa (cultural norms). Họ rất tin lẫn nhau nhưng không nói thật với người ngoài. Họ có thể làm tình với người lạ nhưng chửi rủa những phụ nữ lang chạ khắp nơi. Họ cực kỳ hào phóng nhưng không dễ dàng tha thứ. Và trên hết thảy, họ làm một công việc bị xem là trái với luân thường đạo lý, nhưng công việc của họ đáp ứng nghĩa vụ đạo đức hỗ trợ gia đình.

Tuy nhiên, tôi nhận ra rằng đó không hẳn là những trái ngược, mà là những thành tố hợp lý của đạo đức vốn đặc thù trong cộng đồng này. Trong khi nhiều người cho rằng những người lao động tình dục là những người không có đạo đức thì trái lại, những phụ nữ tôi sống chung tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc đạo đức của họ. Tôi thật lòng biết ơn những “chị em” đã chào đón tôi vào thế giới của họ, mà nhờ đó tôi đã học được những điều này.

Yeon Jung Yu

Thiên Thanh dịch theo Sapiens

[1] Trừ tên tác giả, tên các nhân vật trong bài đã được thay đổi.

[2] Tên nhân vật sẽ được giữ nguyên theo phiên âm pinyin như trong bài gốc, trừ các địa danh sẽ được người dịch chuyển hẳn sang tiếng Việt. (ND)

Yeon Jung Yu là nhà nhân học xã hội và y tế với kinh nghiệm làm việc trong lãnh vực sức khỏe cộng đồng, nghiên cứu phụ nữ và giới, và nghiên cứu Đông Á. Cô nhận bằng Ph.D. Đại học Stanford và gần đây là giáo sư dự khuyết (assistant professor) của Đại học Tây Washington. Nghiên cứu và kinh nghiệm giảng dạy của cô bao hàm những phạm vi học thuật, gồm di cư lao động, HIV/AIDS, kỳ thị xã hội, những cộng đồng bị gạt ra bên lề xã hội, và mạng lưới xã hội. Cô đang viết một cuốn sách dựa trên luận văn của cô với tựa đề là Enmeshed: Social Networks and the Integration of Female Sex Workers in Post-Socialist China (tạm dịch: Bị mắc vào lưới: Mạng lưới xã hội và sự đoàn kết của các lao động tình dục nữ Trung Quốc hậu chủ nghĩa xã hội). Cuốn sách là nghiên cứu thực địa của cô về các phụ nữ “ẩn trốn” nhập cư từ nông thôn lên thành thị làm việc trong ngành mại dâm ở Trung Quốc đương thời.