Nhà tắm công cộng giúp nâng cao đời sống của người nghèo

Thời tiết nóng bức dễ làm đổ mồ hôi, và đổ mồ hôi dễ làm cơ thể có mùi hôi. Tác giả Andrea Renner cho biết đó từng là một vấn đề lớn ở thành phố New York trong thời đại Tiến bộ[1] của nước Mỹ và nó đã làm dấy lên một xu hướng xây dựng các nhà tắm công cộng nhằm giúp một số lượng lớn người dân tắm rửa mà nay nó đã bị lãng quên.

Tại nhà tắm đảo Coney vào khoảng những năm 1940-1950 (thông qua thư viện số công cộng của thành phố New York)

Renner viết: “Trong thời đại Mạ vàng[2] của nước Mỹ, các giai cấp trong xã hội được phân chia không chỉ bởi sự giàu có và văn hóa mà còn bởi mùi cơ thể.” Renner lưu ý rằng nó không chỉ là vấn đề về lao động tay chân nặng nhọc hay thiếu hụt các tiện nghi trong việc tắm rửa, mà đúng hơn, những người nghèo bốc mùi hôi bộ lộ nỗi lo sợ của giai cấp thượng lưu về các vấn đề nhập cư, tầng lớp và thành phố.

Các gia đình thuộc tầng lớp trung lưu đã tăng cơ hội được tiếp cận bồn tắm với nước sạch. Trong khi đó, 97 phần trăm người dân ở trong các khu nhà tập thể lại không có được cơ hội tiếp cận này. Các bồn rửa công cộng và các vấn đề của hệ thống ống nước đã làm việc tắm rửa trở nên vô cùng khó khăn. Đó không chỉ là vấn đề đối với tầng lớp lao động nghèo, mà còn là vấn đề đối với tầng lớp trên, những người coi sự thiếu vệ sinh là “một thất bại về mặt đạo đức cũng như là mối đe dọa đối với sức khỏe cộng đồng”. Sạch sẽ là tốt, dơ bẩn là xấu – và việc tắm rửa trở thành một ẩn dụ đối với cải cách của thời đại Tiến bộ.

Bước vào thời kỳ hình thành nhà tắm. Từ lâu, Anh và Đức đã có các nhà tắm công cộng, sau đó các nhà cải cách người Mỹ mới bắt đầu tiến hành một cuộc thử nghiệm xã hội dựa trên ý tưởng của châu Âu. Năm 1891,  New York mở nhà tắm tên là Nhà tắm của Người dân (People’s Baths). Ở đó mọi người được tắm trong “những phòng tắm mưa”, hay những buồng tắm có vòi sen đầu tiên. Chỉ trong vòng một năm, đã có hơn 10.000 người đã tắm tại đó.

Renner ghi nhận được vào năm 1894, việc tắm rửa trở thành một vấn đề thuộc tầm chiến dịch của thành phố New York. Nó đã mở ra “một thời kỳ hoàng kim của việc xây dựng những nhà tắm công cộng”. Renner còn ghi nhận được sự kiện xây dựng 26 nhà tắm từ thiện và nhà tắm thành phố giữa những năm 1901 và 1914. Những nhà tắm này đã vừa thúc đẩy sự phát triển của hệ thống ống nước trong nhà vừa cung cấp cơ hội tắm rửa cho người dân sống trong các khu nhà tập thể ở khu Bờ Đông Thấp[3]. Những nhà tắm này là những mô hình vi mô (microcosm)  của chủ nghĩa tiến bộ. Việc người tắm sử dụng hình thức có tổ chức biến những người dân “đen” thành những công dân của thành phố.

Các nhà tắm “cung cấp rất ít các không gian cho việc tụ tập và [cấm ở lại lâu]” , đã đảo ngược các khái niệm còn tương đối mới như sự nhàn nhã, trải nghiệm tắm riêng tư. Những trải nghiệm về sự “suy đồi” có vẻ như chỉ dành cho người giàu có. Còn người nghèo thì chỉ nhận được một bánh xà phòng, một cái khăn lau và bị thúc ép vào tắm trong những nhà tắm do chính phủ xây dựng.

Tuy nhiên, theo Renner, trải nghiệm này là một sự xa xỉ đối với những người chưa bao giờ được tắm. Mặc dù đã có những quy định nghiêm ngặt chống xã hội hóa (ban hành các đạo luật chống lại hoạt động đồng tính), những người đi tắm đã trả cho những người quản lý nhà tắm một khoảng tiền để có thể được tắm lâu hơn cho phép và hòa nhập với mọi người bên trong một cách tự do.

Trớ trêu thay, những công cuộc cải cách nhà tắm công cộng rất được lòng các nhà cải cách thì lại không được dân chúng nghèo khổ ở thành phố New York đón nhận – một phần bởi vì chúng đến từ những đòi hỏi của các nhà cải cách chứ không phải từ người dân. Renner viết: “ Những nhà cải cách nhà tắm của những năm 1890 đã không hề hiểu được rằng các nhà tắm công cộng ở châu Âu phổ biến là một phần nhờ vào tính xã hội của chúng.”

Cuối cùng, sự phát triển của hệ thống ống nước đã làm các nhà tắm công cộng biến mất, mặc dù “người kế nhiệm” của chúng – bể bơi công cộng – tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong thành phố. Ngày nay, ý tưởng về một nhà tắm công cộng đã trở nên lỗi thời nhưng vào thời điểm đó, nó đại diện cho một thử nghiệm xã hội đầy tham vọng. Mặc dù ngày nay, các nhà tắm công cộng đã trở thành các trung tâm giải trí, nhưng bạn vẫn có thể thấy được một vài tòa nhà cũ mang tính biểu tượng [của nhà tắm công cộng] trong thành phố. Chúng nhắc chúng ta nhớ rằng ngay cả cách chúng ta tắm rửa cũng trĩu nặng những ý nghĩa.

Erin Blakemore

Nguyễn Lữ Trọng Nhân dịch theo JSTOR Daily

[1] Thời đại Tiến bộ (Progressive Era) của Hoa Kỳ bắt đầu từ những năm 1890 đến những năm 1920, là giải đoạn xuất hiện các hoạt động xã hội và cải cách chính trị trên toàn nước Hoa Kỳ, tập trung vào cải cách bộ máy nhà nước và thực hiện các cái cách tiến bộ, trong đó cho phép phụ nữ có quyền được bầu cử. (BT)

[2] Thời đại Mạ vàng (Gilded Age) của Hoa Kỳ diễn ra vào cuối cuối thế kỷ 19, giai đoạn nền kinh tế nước Mỹ phát triển vượt bậc, hàng triệu người châu Âu di cư tới Hoa Kỳ, nghèo đói và bất bình đẳng trầm trọng, và của cải tập trung vào tay thiểu số giàu có hiện diện rõ nét. Tên của giai đoạn này được lấy từ tác phẩm The Gilded Age: A Tale of Today của nhà văn Mark Twain.

[3] Khu Bờ Đông Thấp (Low East Side) là một khu vực nằm ở phía đông nam thành phố New York, giáp sông Đông (East River). Nơi đây từng là khu định cư của người nhập cư, tầng lớp lao động.

Tài liệu tham khảo của bài viết:

Renner A. (2008). A Nation That Bathes Together: New York City’s Progressive Era Public Baths. Journal of the Society of Architectural Historians, tập 67, số 4, trang 504-531.

Erin Blakemore là tác giả và lịch sử gia, được sinh ra ở thành phố Boulder, bang Colorado. Cuốn sách đầu tay của cô, The Heroine’s Bookself (được nhà xuất bản Harper ấn hành), đoạt giải sách Colorado ở dòng sách phi hư cấu và đã được dịch ra tiếng Ý, Hàn và Bồ Đào Nha. Tác giả Erin viết về nhiều chuyên mục như lịch sử, văn hóa cho Smithsonian.com, Washington Post, Popular Science, Modern Farmer và nhiều tạp chí khác. Có thể xem thêm thông tin chi tiết về các tác phẩm của cô ở erinblakemore.com

 

là một người yêu thích chủ nghĩa Marx và xã hội học về tôn giáo