Đại học Cambridge bị cáo buộc “bán linh hồn” cho cơ quan kiểm duyệt Trung Quốc

Các viện nghiên cứu và nhà hoạt động xã hội đã công khai chỉ trích nhà xuất bản khi họ quyết định tuân thủ yêu cầu của Trung Quốc về việc chặn hơn 300 bài viết của một tạp chí hàng đầu về nghiên cứu Trung Quốc.

Nhà xuất bản lâu đời nhất của thế giới, nhà xuất bản Đại học Cambridge, đã bị cáo buộc “bắt tay” với Đảng Cộng sản Trung Quốc trong việc “tẩy trắng” lịch sử Trung Quốc sau khi họ đồng ý xóa hàng trăm bài viết có chủ đề chính trị nhạy cảm trong trang web của mình ở Trung Quốc theo lệnh của cơ quan kiểm duyệt Bắc Kinh.

Vào thứ 6[1], nhà xuất bản xác nhận họ đã đồng ý với yêu cầu với phía Trung Quốc chặn hơn 300 bài viết của tạp chí nghiên cứu hàng đầu về Trung Quốc, The China Quarterly, với lý do “nhằm đảm bảo các nhà nghiên cứu và giáo dục [Trung Quốc] vẫn có thể tiếp cận các tài liệu học thuật và giáo dục khác do chúng tôi xuất bản.”

Một danh sách các bài viết bị nhà xuất bản Đại học Cambridge chặn cho thấy các bài biết tập trung chủ yếu vào chủ đề liên quan đến các vấn đề bị nhà nước Trung Quốc cấm nói đến, bao gồm thảm sát Thiên An Môn năm 1989, thảm họa Cách mạng Văn hóa của Mao Trạch Đông, cuộc đấu tranh dân chủ ở Hồng Kông và tình trạng căng thẳng dân tộc ở Tân Cương và Tây Tạng.

Trong danh sách đó cũng bao gồm các bài viết của các chuyên gia nghiên cứu Trung Quốc hàng đầu thế giới, bao gồm Andrew Nathan của Đại học Columbia, David Shambaugh  của Đại học George Washington và hai học giả của Đại học Harvard là Roderick MacFarquhar và Ezra Vogel.

Một bài viết của nhà sử học người Hà Lan Frank Dikötter và một bài bình sách của cựu phóng viên về Trung Quốc của Guardian, John Gittings, về Cách mạng Văn hoá cũng bị kiểm duyệt.

Trong tuyên bố của mình, nhà xuất bản Đại học Cambridge nhấn mạnh họ được giao phó trách nhiệm giữ gìn sự tự do trong tư tưởng và xuất bản, tuy nhiên gần đây họ đã gặp phải các rắc rối bởi các yêu cầu mang tích cưỡng chế không ngừng gia tăng từ phía Trung Quốc. Nhà xuất bản khẳng định họ sẽ nêu vấn đề này với “các cơ quan có liên quan” tại hội sách thế giới sắp tới diễn ra tại Bắc Kinh.

Nhưng vào hôm thứ 7[2], khi thông báo của nhà xuất bản được phổ biến, nó đã phải đối mặt với sự phản đối kịch liệt ngày càng tăng từ các viện học thuật và nhà hoạt động xã hội, kêu gọi thay đổi quyết định này.

Trên tài khoản Twitter cá nhân, ông Rory Medcalf – viện trưởng của học viện an ninh quốc gia thuộc Đại học Quốc gia Úc đã viết: “Nói là thực dụng, nhưng đúng hơn là đáng khinh.”

John Garnaut, một phóng viên lâu năm tại Trung Quốc và cựu cố vấn của thủ tướng Úc, Malcolm Turnbull, đã miêu tả quyết định này là “một sự đầu hàng đặc biệt lớn” trước Trung Quốc.

Renee Xia, giám đốc quốc tế của mạng lưới Bảo vệ Nhân quyền Trung Quốc (Chinese Human Rights Defenders), cáo buộc nhà xuất bản đã “bán linh hồn của mình cho chính phủ Trung Quốc với giá hàng triệu đô la.”

Andrew Nathan, tác giả một công trình có sức ảnh hưởng với nội dung là các cuộc đàn áp Thiên An Môn, là người có tên xuất hiện ba lần trong danh sách các bài viết bị kiểm duyệt, nói với Guardian rằng nếu nhà xuất bản Đại học Cambridge chấp nhận yêu cầu của Trung Quốc là ngăn độc giả truy cập các bài viết mà phía Trung Quốc cấm thì nó đã phá tan hoàn toàn niềm tin các tác giả đặt đã vào nó và đã vi phạm tính trung thực cần có của một nhà xuất bản học thuật.”

Nathan nói thêm: “Tôi hình dung được [CUP[3]] sẽ lập luận rằng hành động của họ là để đạt một mục đích cao hơn, tức thỏa hiệp để các học giả Trung Quốc tiếp tục tiếp cận được hầu hết các ấn phẩm khác của họ. Nó cũng tương tự việc các tác giả cho phép các bản dịch sang tiếng Trung chịu sự kiểm duyệt của phía Trung Quốc để tác phẩm có thể tiếp cận với các độc giả Trung Quốc. [Nhưng] tôi không bao giờ đồng ý với những lý lẽ như vậy. Tất nhiên, có thể có lý do về mặt tài chính, tương tự Bloomberg, Facebook, và những người khác phải chấp nhận sản phẩm của họ bị kiểm duyệt để có thể duy trì khả năng tiếp cận thị trường Trung Quốc. Đây là một tình huống tiến thoái lưỡng nan, nhưng nếu phương Tây không giữ vững các giá trị của mình, thì chính quyền Trung Quốc sẽ áp đặt các giá trị của họ lên chúng ta. Điều đó không đáng để đánh đổi.”

Trong một bức thư của hai học giả người Mỹ là Greg Distelhorst và Jessica Chen Weiss, họ đã chỉ trích hành động của nhà xuất bản Đại học Cambridge có hàm ý là các học giả và nhà nghiên cứu Trung Quốc bây giờ chỉ có quyền tiếp cận phiên bản lịch sử đất nước đã bị “tẩy xóa”.

Distelhorst,  phó giáo sư của Viện Công nghệ Massachusetts, đã nói với Guardian: “Với tôi, vấn đề này là khá đơn giản. Vấn đề ở đây nằm ở việc xuất bản một phiên bản lịch sử Trung Quốc bị chính trị tác động và xuất bản dưới cái tên Đại học Cambridge. Điều này đã khiến nhà xuất bản trở thành bên chủ động tham gia vào việc viết lại lịch sử Trung Quốc… Khi một chính phủ yêu cầu bạn kiểm duyệt một bài viết học thuật, thì cơ bản là yêu cầu này đã chống lại một nguyên tắc mà tôi tin là quan trọng đối cới Cambridge và với nhiều trường đại học khác, chính là tự do học thuật.”

Biên tập viên của China Quarterly, Tim Pringle, đã bày tỏ “quan ngại sâu sắc và thất vọng ” đối với sự siết chặt kiểm soát từ phía Trung Quốc. “Hành động hạn chế tự do học thuật này không chỉ là một động thái cách ly mà nó còn gia tăng các chính sách thu hẹp không gian tham gia và thảo luận công khai trong xã hội Trung Quốc.”

Distelhorst cho biết ông thông cảm với nhà xuất bản Đại học Cambridge và đặc biệt là với các biên tập viên của China Quarterly: “Việc tiếp nhận các yêu cầu kiểm duyệt đã đặt họ vào một tình thế hết sức khó khăn và đòi hỏi rất nhiều nỗ lực cân bằng cục diện…… [Nhưng] Tôi hy vọng họ sẽ xem xét lại quyết định để chỉ kiểm duyệt các bài viết có chọn lọc và sau đó công khai phiên bản tạp chí bị kiểm duyệt đến các độc giả Trung Quốc.”

Kể từ khi Tập Cận Bình lên nắm quyền trong gần 5 năm trở lại đây, Bắc Kinh đã có những nỗ lực dữ dội nhằm kiểm soát nền học thuật của Trung Quốc, như hồi năm ngoái chủ tịch Tập Cận Bình đã kêu gọi các trường đại học hãy trở thành “thành lũy” của Đảng Cộng sản.

Một số lượng lớn các trí thức – phần lớn là các nhà khoa học chính trị, hay các chuyên gia quan hệ quốc tế và pháp luật – đã tìm kiếm nơi nương náu ở Hoa Kỳ. Jerry Cohen, cựu chiến binh và chuyên gia nghiên cứu Trung Quốc, là người đã giúp đỡ một số học giả lánh nạn, nói trong một cuộc phỏng vấn cuối năm ngoái: “Việc này không bi thảm như những người tị nạn thời Hitler; cũng không bi thảm như con số khổng lồ những người bị mất tích [sau sự kiện Thiên An Môn] mà chúng tôi đã đương đầu. Nhưng sự việc vẫn chưa dừng lại và tôi đang quan sát diễn biến.”

Các viện nghiên cứu nước ngoài cũng bị rơi vào tầm ngắm, như việc chính phủ Trung Quốc từ chối thị thực nhập cảnh cho các thành viên của các viện nghiên cứu tập trung vào các chủ đề mà chính phủ không mong muốn. Tuy nhiên, cho đến hiện nay, dường như phần lớn các tạp chí khoa học nước ngoài đã tránh được sự giám sát.

Nathan nói rằng danh sách yêu cầu kiểm duyệt của Trung Quốc đối với nhà xuất bản Đại học Cambridge dường như đã được tạo ra “bằng cách tìm kiếm tên các bài viết và bài bình luận một cách máy móc, ngu ngốc”, chúng chỉ tập trung vào các từ khóa và tên bị coi là nhạy cảm. Ông gọi hành động này là “một nỗ lực vô dụng” của Bắc Kinh.

“Vậy điều này có thể thành công? Tôi tiếc khi phải nói rằng hoạt động kiểm soát thông tin thường xuyên có hiệu quả. Nhưng nếu bạn có quá nhiều tiền tài, nhân viên, và thời gian, mà nhờ đó bạn có thể tra cứu sâu các ấn phẩm học thuật đã bị kiểm duyệt bằng ngôn ngữ nước ngoài, và điều này chỉ có thể được sử dụng bởi cộng đồng học tập của riêng bạn, thì tôi nghĩ rằng các cơ quan kiểm duyệt được quý nhà nước tài trợ quá nhiều và bạn sẽ làm tốt để cắt giảm ngân sách của họ. Khi nói đi, điều này giống như việc ta “tự lấy đá đập lên chân mình” vậy”.

Nhà lãnh đạo độc đoán của Trung Quốc muốn thông qua kiểm duyệt để che giấu một số các bài viết của China Quarterly.

Trong nghiên cứu năm 2016, The Once and Future Tragedy of the Cultural Revolution (tạm dịch: Chiến lược Cách mạng Văn hóa một lần và mãi mãi), MacFarquhar của Đại học Harvard đã viết về sự sùng bái cá nhân Mao Trạch Đông đang được Tập Cận Bình phát triển và đưa ra luận điểm rằng những nỗ lực quyết liệt này là để vứt cuộc Cách mạng Văn hóa vào thùng rác lịch sử thông qua hành động ngăn cản việc nghiên cứu và giảng dạy về các vấn đề này.

MacFarquhar viết: “Sự nguy hiểm của việc khiến người dân lãng quên có thể  được đúc kết trong một câu nói nổi tiếng của George Santayana: “Người không nhớ quá khứ chắc chắn sẽ tái phạm lỗi lầm.””

Mai Cẩm Tú dịch theo The Guaradian

 

[1] Tức ngày 18/8/2017.

[2] Tức ngày 19/8/2017.

[3] Viết tắt của Cambridge University Press, tức nhà xuất bản Đại học Cambridge.

Lĩnh vực quan tâm: Chính trị học, Xã hội học, Trung Quốc học.